Suid-Afrika se landbousektor, ’n strategiese pilaar vir die land se voedselsekerheid en ekonomiese stabiliteit, word tans ernstige bedreig deur die voorgestelde Wysigingswetsontwerp Op Minerale Hulpbronne Ontwikkeling, 2025 (DMRDB). Hierdie wetsontwerp, wat tans kommentaar ontvang, het die potensiaal om deur onnadenkende en onvoldoende gekonsulteerde bepalings die winsgewendheid en volhoubaarheid van landbou ernstig te ondermyn, terwyl dit ook landelike veiligheid en die omgewing negatief kan beïnvloed.
“Die regering se gebrek aan voldoende insig en inagneming van landbouhulpbronbeskerming in die DMRDB bring die landbousektor se stabiliteit en voedselsekerheid in gevaar,” sê Bennie van Zyl, hoofbestuurder van TLU SA. “Die wye toepassing van kleinskaalse en ‘artisinale’ mynbouvergunnings soos voorgestel, kan lei tot ’n dramatiese toename in mynbouaktiwiteite op landbougrond sonder die nodige omgewings- en landboukundige kontrole, wat landbougrond in ‘n maanlandskap kan verander en grondwaardes kan ondermyn.”
Die DMRDB beoog om die Wet op Minerale Hulpbronne Ontwikkeling, 2002 (MPRDA) te wysig deur nuwe definisies in te voeg en spesifiek voorsiening te maak vir kleinskaalse en “artisinale” mynbou, wat daarop gemik is om ’n derde golf van Breë Gebaseerde Swart Ekonomiese Bemagtiging (DGSEB) te realiseer. Hierdie rasgebaseerde ekonomiese benadering fokus op die bevordering van histories benadeelde groepe, maar doen dit sonder voldoende omgewings- en landboukundige konsultasie en oorweging.
Een van die grootste bekommernisse is die afwesigheid van behoorlike verrekening van landbouhulpbronbeskerming binne die voorgestelde wetgewing. Hoewel die MPRDA sekere omgewingsbelange beskerm, is die spesifieke impak van mynbou op landbougrond en -hulpbronne nie voldoende in ag geneem nie. Dit word verder vererger deur die instelling van ’n streeksmynbou-ontwikkeling- en omgewingskomitee wat nie landboukundige kundigheid insluit nie, wat die besluitnemingsproses ongelyk maak en die belange van die landbougemeenskap benadeel.
Die voorgestelde verkorting van tydperke vir omgewingsgoedkeuring en die vae definisie van “betekenisvolle konsultasie” laat min ruimte vir sinvolle deelname deur belanghebbendes, insluitende landbouers en omgewingsdeskundiges. Dit verhoog die risiko dat mynbouaktiwiteite op landbougrond onbeheerbaar kan word.
Verder stel die DMRDB voor dat kleinskaalse mynboupermitte vir periodes van tot vyf jaar en “artisinale” mynbou vir twee jaar toegestaan kan word, wat beteken dat groot dele landbougrond vir lang tydperke aan ontginning onttrek kan word. Hierdie praktyke kan lei tot ernstige gronderosie, vernietiging van natuurlike weiding en die vestiging van informele nedersettings wat landbougrond permanent kan degradeer.
’n Verdere punt van kommer is die sentralisering van magte by die minister van minerale hulpbronne, wat uitgebreide diskresie het oor permittoekenning en die afdwing van omgewingsherstel, sonder verpligte konsultasie met die minister van landbou of betrokkenheid van landboukundige en omgewingskundiges. Dit plaas grondeienaars se eiendomsreg en landelike veiligheid onder groot druk, terwyl die SAPD nie oor voldoende kapasiteit beskik om die gevolge van uitgebreide kleinskaalse mynbou en moontlike misdade soos plaasaanvalle, veediefstal en grondgrype te hanteer nie.
Die wetsontwerp verdoesel die impak van hierdie sosialistiese en rasgebaseerde staatsbeleid deur gebruik te maak van vae terme soos “betekenisvolle betrokkenheid” en “tradisionele mynbou”, wat openlik tot interpretasie oorlaat en die regbank die finale sê gee, dikwels tot nadeel van grondeienaars en landboubelange.
TLU SA maak ’n dringende beroep op alle landbouers om hierdie wetsontwerp krities te beskou en kommentaar te lewer voor die sperdatum van 13 Augustus 2025. Die organisasie wys ook daarop dat:
- Die Wet op Landbouhulpbronne ten volle toegepas moet word en adviesrade geaktiveer moet word om die minister van minerale hulpbronne by te staan met oorlegpleging wat landboubelange beskerm.
- Kleinskaalse en “artisinale” mynbou-aktiwiteite uitsluitlik op nie-landbougrond moet beperk word totdat voldoende konsultasie met die landbouminister plaasgevind het.
- Die huidige beleid van Breë Gebaseerde Swart Ekonomiese Bemagtiging moet hersien word ten einde die volhoubaarheid en winsgewendheid van die landbou te verseker.
- Artikel 49 van die MPRDA gewysig moet word om die minister se diskresie te beperk deur verpligte oorleg met die minister van landbou te vereis by permittoekenning op landbougrond.
- Die rol van omgewings- en landboukundiges in permittoekenning, beheer en omgewingsherstel versterk moet word.
TLU SA se kommentaar beklemtoon dat die voorgestelde DMRDB, soos dit tans is, ’n risiko inhou vir Suid-Afrika se landbou-ekonomie, voedselsekerheid, en landelike gemeenskappe, en dat ’n meer gebalanseerde en deeglike benadering dringend nodig is.
